Home | Hobbies | Books | Mutiara Laut | Website Projects | Links

Previous • Bali Impressions • Erik • Cook Book • kook boek • Bali's historie • Bali History • Han Snel • Nasi • Dutch former Colonies • Camp Book Japanese invasion • Kamp Boek Japanse Bezetting • Christiaan • Indische Hotels • De Ubudse beesteboel • Youtube • Aad van Leeuwen Painter • Elke Versteegh Painter

De Kunstenaar Han Snel

Previous
Zijn Schilderijen

Onze kennismaking

Ik had hem dus ontmoet op mijn eerste reis naar Bali.
Hij was toen niet aardig tegen mij ,
beslist niet .
Ik vond hem een arrogant iemand ,
een vervelende vent.
Nu ken ik hem beter ,
maar hij was het soms nog steeds,
die ouwe Scheveninger

In 1988 waren wij er weer,
Carin en ik.

Er waren drie telefoons in Ubud ,
in het postkantoor,
het Campuhan hotel
en bij Han Snel
en bij Han mocht je niet bellen,
de zeikerd.
We wisten wel waar die hing,
maar hadden nooit het lef,
te vragen
of we er gebruik van mochten maken.
Want bij Han mocht je niet bellen
dat wist iedereen,
je moest naar het postkantoor
en daarboven was een zaaltje met de telefoon.
Er was geen airco ,
niet eens een fan
en je moest achteraansluiten in de rij
 

 

en dan moest je soms wel drie uur wachten
voor je aan de beurt was
en als je dan nog niet flauwgevallen was
van de hitte
en eindelijk mocht bellen
en je kreeg de in- gesprek toon,
dan moest je weer achteraansluiten in de rij
weer een uur of drie.
Ik heb dat nooit gedaan ,
maar Carin wel

Elke vrijdagavond gingen wij erheen
Naar de bar van Han Snel
En dan aten we er altijd bruinebonensoep.
Er was altijd genoeg.
Als we vrienden bij ons hadden
die dat op mijn voorspraak ook wilden proberen,
dan riep hij de bestelling
door zijn intercom naar de keuken,
dan werd er iets teruggezegd ,
waarschijnlijk,
dat er niet zoveel meer was
en dan hoorden we hem zeggen,
campur dengan aqua.
Later toen we de taal wat beter machtig waren ,
begrepen we wat dat betekende,
water bijdoen...
Han wist altijd voor alles een oplossing
En langzaam
heel langzaam
werden we de beste vrienden.

   
Elke vrijdagavond zaten we daar,
altijd gezellig
aan de U-vormige bar,
de enige bar waar je niet de hele avond
naar de muur hoefde te kijken,
maar elkaar kon zien.
de enige gezellige bar van Ubud
en daar kwamen altijd interessante mensen
en daar hebben we al onze latere vrienden leren kennen
en nog vele anderen

zoals Father Maurice de franse missionaris
die vloeiend indonesisch maar geen engels sprak,
alleen na tienen en veel calvadosjes
en helemaal opleefde als hij met Carin frans kon praten
Waarom spreekt u geen engels vroeg ik eens na tienen,
Dolf zei hij, als ik vroeger met mijn oma
langs het strand liep in Normandie,
dan wees ze op de eilanden in de verte
en dan zei ze,
daar wonen onze vijanden,
spreek nooit hun taal
en daar houd ik me aan.
Hij kwam gerookte marlin brengen,
Han was altijd zijn laatste klant, dan kon hij blijven hangen....
Dan liet Han een Playboy zien
en zij dan smalend
die mag jij niet inkijken jongen
en dan trok Maurice hem uit zijn hand
en zei de legendarische woorden
die hij ook gebruikte,
als hij vertelde dat hij naar een conferentie
in een Nonnenklooster op Java was geweest,
"Rome ligt zo ver weg ".....
Father Maurice was een bijzondere man en een echte priester.
Hij was een kerkje aan het bouwen in Gianyar
en als dat klaar zou zijn,
dan moest hij naar een andere plek
en zou een pastoor zijn plaats innemen,
hij was een missionaris

en hij wilde niet weg
en het kerkje kwam dus nooit klaar.
Als we naar de oorzaak van de trage bouw vroegen,
zei hij, in mijn gemeente zitten mensen uit
Timor,Flores,Sumbawa,Alor,Lombok enzovoort
en die wil ik allemaal het idee geven
dat ze zich later thuis zullen voelen in ons kerkje
en dat kost veel overleg
en het geld moest ie zelf zien te verdienen
en dat kon hij goed.
Símorgens vroeg ging hij naar het strand van Kusamba,
kocht een marlin van een meter of vier,
hees het gevaarte in zijn vrachtwagen
en eenmaal thuis werd het gefileerd en gerookt
hij was de enige die dat kon.
In alle restaurants in Bali
stond Smoked Marlin op de kaart,
van Father Maurice,
persoonlijk bezorgd,
tezamen met de Duckpate.
Hij had een schrijnwerkerij waar traditionele tempeldeuren werden gemaakt en christusbeelden met een aziatisch gezichtje,
Voor zijn weeskinderen opgezet.
Hij importeerde grote australische varkens,
kruiste die met de lokale,
leerden de boeren zes maanden ze te verzorgen
en gaf ze er dan een cadeau.
Als bij contole bleek dat ze het niet goed deden,
dan haalde hij het varken weer terug.
Hij kweekte ook allerlei bijzondere groenten.
Kortom hij was voor hen een echte vader.
Ik maakte zelf mijn wijn
en hij kwam vaak keuren,
hij nodigde ons een keer uit om te komen lunchen,
dat was een feest
we kregen een volledig menu,
soep hoofdgerecht en dessert
zo overvloedig
en zo lekker
als we nog nooit op Bali hadden gegeten
en werden bediend door zijn knappe dienster
in hotpants.
   
En altijd zaten Han en ik bij elkaar en verzonnen van alles
waarom heb ik al die tekeningen en schetsen van Han
toch nooit bewaard
allemaal op de achterkant van bonnetjes,
honderden....

We hadden ook samen een verhaal gemaakt,
we zouden het naderhand veel door vertellen.
Han woonde nu al meer dan veertig jaar in indonesie
en ergerde zich nog dagelijks aan hun werkwijzen,
ik niet,
ik zei altijd,
erger je niet,
verwonder je slechts
en zo werd het verhaal geboren
bij veel bier en plezier....

De mensen moesten uit het paradijs
het was er te vol geworden
en ze trokken de wijde wereld in .
Een groep trok naar het noordwesten
en de andere naar het zuidoosten
en ze hadden er allemaal goed weer bij,
want ze gingen weg in mei.
De noordwestgroep volgen we eerst,
die hadden toch een lol,
er was wild genoeg in de eindeloze wouden
en vruchten zat
en ze aten
en ze dansten
en ze dronken
en ze vreeen als gekken
en zo trokken ze door alsmaar door
staken meren en rivieren over
en altijd
en elke avond

bij het vallen van het licht
was het weer hetzelfde liedje
dan aten ze
en dansten ze
en dronken ze
en vreeen ze als gekken.
Toen werd het kouder,
de bladeren vielen van de bomen
en het wild kroop in hun holen
en ze kregen het koud
en alsmaar werd het kouder
en kouder
en ze konden er niets aan doen
en ze aten niet meer
en dansten niet meer
en dronken niet meer
en ze vreeen nog een beetje
en de meesten gingen dood,
de meesten.
Na vele maanden werd het weer langer licht
en de blaadjes keerden terug aan de bomen
en het wild kroop weer uit zijn schuilplaatsen
en ze aten weer
en ze dansten weer
en ze dronken weer
en ze vreeen weer als gekken,
maar de koude kwam weer
maar ze hadden de huiden
van het geschoten wild bewaard
en de moeders knoopten die aan elkaar
tot kleren
en het vlees hadden ze gedroogd
en er gingen minder mensen dood
en zo leerden ze drogen en roken
en inblikken en invriezen
en ga zo maar door
en op het laatst zaten ze allemaal
bij Mac Donalds
alsmaar geleerd te overleven.....
   
De andere groep had dezelfde lol,
alles wat ze nodig hadden,
het wild en de vruchten
en wat al niet meer
het was er in overvloed
en ze aten
en ze dansten
en ze dronken
en ze vreeen als gekken
en dat bleven ze altijd doen,
want de zon bleef altijd schijnen,
elke dag opnieuw......

Han ging schelpen sparen.
Vissen op zee was zijn lievelingssport,
hij wilde de grote schelpen
die erg diep zitten.
We ontwierpen een schelpen kooi,
met een deurtje
dat openstond
en door de schelp zelf geslotem moest worden,
als ie eenmaal binnen was..
Avonden hebben we eraaan besteed
en heel veel bij gedronken
en we kwamen erui.
Hij heeft er nooit een schelp mee gevangen,
maar we hebben er wel veel lol om gehad.

We zijn een keer een weekend met hen meegeweest
naar Kondol hun vakantiehuisje in noord Bali.
Hij had het slim gedaan,
hij had een prauw laten snijden
en met tuig en al en met een motortje
had ie hem cadeau gedaan aan een visserman,
onder een voorwaarde,
als hij in Kondol was,
was de visserman zijn maat.

Het bootje wed keurig onderhouden
en als ie wou vissen lag de boot voor hem klaar,
zo ook nu.

We voeren de baai uit
de zee op,
het werd al donker,
we visten met lijnen van wel honderd meter lang
en tijdens het vissen vertelde hij zijn verhaal.
Hij was geboren en getogen in Scheveningen, na zijn schooltijd
was hij een reklamebureautje begonnen en daar was weinig werk voor,
dus ging hij muren beschilderen in de woonhuizen.
Er was geen behang te krijgen dus hij schilderde behang.
Toen die ellendige oorlog eindelijk afgelopen was en iedereen weer een toekomst had,
moest hij naar indie verplicht,
hij wilde niet,
maar hij moest
verplicht.
dat was de ergste tijd van zijn leven
en toen het afgelopen was,
koos ik voor het indonesierschap
samen met mijn vriend Arie Smit,
direct na de oorlog kon je nog kiezen.
Het was in Bandoeng
en we gingen op weg naar Bali,
lopend,
twee jaar lang
met veel problemen,
want als we ergens wilde slapen
en ons meldden bij de politie,
dan wilden ze niet geloven dat wij indonesiers waren,
want we waren blank dus Belandaís.
Belanda was toen het woord voor nederlanders.
Het was een Portugees scheldwoord
een verbastering van Holanda

 

 

we hielden ons in leven door schilderijtjes te maken
en te ruilen voot rijst.
Ik streek neer in Bedulu
bij een familie met een droom van een dochter,
ze heette Siti
en ze was veertien
en ik trouwde haar.
Zo kwam ik hier terecht zoín veertig jaar geleden.
Er was toen nog niets te krijgen hier,
dus ik maakte alles zelf
en langzaam kwamen er toeristen op Bali.
We kochten een stukje grond in het centrum van Ubud bij het paleis,
bouwde ons huis met een vakantiehuisje erbij,
bouwde een bar en een restaurant
en zo groeiden we langzaam door.
Ik was de eerste met een westers toilet
ten gerieve van mijn gasten,
toen stopten er touristenbussen in het dorp,
ze kwamen allemaal bij mij plassen
en dan vetrokken ze weer,
zonder iets te gebruiken buiten mijn toiletpapier.
Ik had ook keurig een horeca vergunning aangevraagd en gekregen,
ik ben de enige in Ubud die zoiets heeft,
van al die honderden ben ik de enige,
ik ben dus ook de enige
die alsmaar controle krijgt van de keuringsdienst van waren
en die jongens vinden altijd wel wat,
dus dat kost me scheppen geld,
om ze elke keer
de deur weer uit te krijgen.

We hadden een paar mooie snappers gevangen
en we haalden onze lijnen op
en gingen op weg naar huis.
OP een gegeven moment stak de visserman een gaslantaarn aan
en zette die in het midden van de boot
en in een oogwenk lag de hele boot vol
met een soort sardines,

hij had de zwerm gezien
die achtervolgd werd door een bonita,
de visjes waren op de vlucht
en kwamen op het licht af.
Thuisgekomen de barbeque opgestookt,
de vissen gebakken en naar bed.
Het was een geweldig weekend.
We reden over Kintamani naar huis over de bergen
een lange maar prachtige reis,
we kregen honger
en Han rijdend aan het stuur,
beschreef rode kool met appeltje en kruidnagel en aardappelpuree en een heerlijke braadlap met veel jus, zoals hij schilderde,
in detail
zo mooi.

En hij kon zo moppen tappen
elke avond weer
en dan lachten we ons suf
ook al hoorden we ze voor de tiende keer...
Het was kerstmis en we gingen naar Han
moet je niet naar de kerk,
vroeg ik gekscherend,
nee joh zei hij,
ben je Kathliek of Protestant vroeg ik,
geen van beide,
maar het kerkgenootschap waar ik voeger toe behoorde
daar heb jij nog nooit van gehoord,
wat dan,
Hesteld Apostolisch,
ik ook,
zei ik.
Het was alsof hij water zag branden.
Kun je je daar nog wat van herinneren
en ik zong een kerkliedje,
hij viel gelijk in
en alle liederen kwamen weer bij hem boven.
We hebben de hele avond samen zitten zingen

 

   

   
en hoe meer drank
hoe harder
We besloten de avond met:
-Dat blijf bestaan wat in liefd is gedaan-
En dat werd onze lijfspreuk.
De volgende dag werd er een schilderijtje afgegeven,
Han gaf nooit iets weg,
Nooit.
Op de achterzijde stond geschreven
dat blijft bestaan wat in liefd is gedaan....

We ontmoetten er ook Ineke en Deis,
een gepensioneerde KNO arts,
die Han vertelde,
dat hij naar Singapore moest gaan
want dat ie ziek was,
dat vond hij onzin
en veel te duur
en hij voelde zich prima
en was nog nooit ziek geweest,
maar toen Deis hem zijn vermoeden uitsprak,
ging hij wel,
De ziekte van Hotchkin,
Kanker.........
Han ging in zijn eentje,
want als zijn vrouw Siti mee zou gaan
was ie een vermogen kwijt,
want die shopte altijd maar
en altijd goud,
want dat doet iedere Balinees.
We hoorden niets meer van Han
wel een week lang,
ik zag hem in gedachten al in zee liggen
van de hoge brug gesprongen
en schakelde vrienden in die daar woonden
toen belde hij eindelijk,
waarom we toch zo ongerust waren,
onzin.

Hij had inderdaad kanker
en zou nog tien jaar kunnen leven misschien,
hij was al bestraald
en een godsvermogen kwijt
later wisten we dat het klopte,
hij leefde nog precies tien jaar........
hij mocht niet meer roken
en niet meer drinken
en hij deed het toch
en hij leefde toch precies tien jaar........

Met diezelfde Deis en Ienke
en Han gingen we een keer naar de Japanner,
een pas geopend restaurant,
om sashimi eten.
Het was moeilijk Deis zover te krijgen,
hij had als kind
van zijn negende tot zijn veertiende
in een Jappenkamp gezeten bij Semarang
en daar een behoorlijk trauma aan overgehouden,
maar op het laatst zei hij,
ik heb al veel met ze gedaan, ,
in gedachten,
maar heb ze nog nooit gegeten,
vooruit we gaan het proberen...

We zaten weer eens gezellig aan de bar,
met Manfred een duitser,
die vloeiend plat amsterdams sprak.
Han was zo trots als een aap,
hij had zojuist een schilderij verkocht
voor vijfentwintigduizend dollar
en zat te katten op ons ondernemers
die schatten verdienden,
op zoín makkelijke manier.
Wat kost nou zoín canvas van die grootte
vroegen we
wel vijftig dollar antwoordde hij

   

   
en de verf die je gebruikt hebt
wel honderd
dat is samen honderdvijftig
en dat verkoop je voor hoeveel,
zei je ook alweer.
Als wij het dubbele kunnen vangen
zijn we al stik gelukkig...
Hij stond op
en begon te schelden,
daar zit een mensenleven ervaring in,
brieste hij,
zo kun je niet vergelijken.
We hadden hem op de kast
en daar bleef ie lang zitten,
lachen gieren brullen.

Hoe komt het dat jij zo goed plat amsterdams kunt praten,
vroeg ik Manfred
als je na de oorlog als Duitser op een nederlandse boot ging varen,
dan moest je wel als de vliegende donder die taal leren,
anders had je geen leven...
en wat doe je voor de kost
ik doe in verpakkingen en zo,
ik wist van Han datie schatrijk was.
Hij had een groot stuk grond gekocht op de goudkust
aan de Sayan rivier, op naam van Hanís dochter
en daar een prachtige villa op gebouwd.
wat verpak je dan
kernreactoren en onderzeeers en zo.......
Later hoorde ik dat een kind van Suharto
er ook een huis gebouwd had,
naast hem.
Hun vader had gelijk de hele overkant van het ravijn
tot beschermd gebied laten verklaren,
waar nooit gebouwd mocht worden
en daar zat Manfred ook goed mee

En zo kletsten we de avonden door...

Soms waren we ook serieus
en zo vertelde ik een keer een mooi verhaal,
dat ik vroeger eens gehoord had.

Het verschil tussen de Hemel en de Hel.
We waren bij de Hemelpoort aangeland
en Petrus deed ons open.
We kregen eerst een rondleiding
en begonnen met de Hel
en zagen daar tot onze grote verbazing,
een prachtige ruimte,
een soort heel groot gewelf,
gezellig versierd met allerhande curiosa
en romantisch verlicht door honderden kaarsen
en op de lange tafels stond het mooiste wildgebraad,
zo uit de oven
en varken aan het spit
en prachtige schalen met het mooiste tropische fruit
en noem maar op
en beeldschone serveersters...
en op de achtergrond klonk heel schoon en heel toepasselijk
de vier jaargetijden van Vivaldi.
Aan de lange tafels zaten de mensen,
grimmig voor zich uitstarend.
Hun armen waren gespalkt
en ze konden nergens bij
dat was de Hel dus.
Toen gingen we naar de Hemel
en zagen tot onze grote verbazing hetzelfde
alleen was de ruimte stukken kleiner en dus knusser
en zagen daar tot onze grote verbazing
een prachtige ruimte een soort gewelf ,
gezellig versierd met allerhande curiosa
en romantisch verlicht door honderden kaarsen
en op de lange tafels stond het mooiste wildgebraad
zo uit de oven
en varken aan het spit
en prachtige schalen met het mooiste tropische fruit

   
en noem maar op
en beeldschone serveersters met alleen een rokje aan
en op de achtergrond klonk heel schoon en heel toepasselijk
de jaargetijden van Vivaldi
en God speelde het zelf.
en aan de tafels zaten de mensen met blijde gezichten
hun armen waren ook gespalkt
maar ze hadden in het leven geleerd te delen
en rijkten elkander alles aan.

Han was slecht in marketing
hij ging nooit naar galerie openingen of zo,
hij liet zich nooit zien,
onzin vond hij,
flauwekul.
Zijn galerie thuis lag aan de andere kant van de vijver naast de bar,
over stapstenen moest je erheen,
als er mensen kwamen die in zijn schilderijen geinteressseerd waren,
zei hij altijd,
daar is de galerie
en rechts van de deur zit het knopje voor het licht,
uitdoen als je weer weg gaat.
Hij liep nooit mee.
Er kwam een keer een journalist van de NRC
en die wilde vriendelijk een praatje met hem beginnen,
zodra de man had verteld wat ie kwam doen
stond ie op en riep,
wat jij wil weten heb ik al honderdduizend keer verteld.
Bali is Bali niet meer.
Daarom schilder ik nu abstract,
En sodemieter op.
Dat was Hanís marketing.
We zijn een keer met ze mee geweest naar Jakarta.
Han had daar een expositie in de Duta Fine Art Gallery,
geleid door Didier Hamel,

een fransman die daar al vijfentwintig jaar woonde,
men noemde hem Hamil wat in verwachting betekent,
omdat ie al zo veel halfbloedjes op zijn naam had staan...
Hij sprak heel mooi engels met een zwaar frans accent
en vertelde hoe hij hier verzeild was geraakt.
Hij was samen met Victor Mason,
naderhand van bar The Beggars Bush in Ubud
op reis in frans indie
en hoorde toen dat er ook een nederlandse variant bestond
en toen zijn ze overgestoken naar Sumatra en later naar Java en Bali,
ze vonden het hier zo fantastisch dat ze besloten er te blijven.
Om in leven te blijven begonnen ze slakken te kweken,
Escargots,
je vind ze gratis op het land
en Didier wist hoe het moest,
om ze klaar te maken voor export naar Frankrijk,
vetmesten en een week in schoon water
en klaar is kees.
grote snij je in tweeen en die ene stop je dan in een ander huisje.
jaren lol gehad ermee...
De galerie lag midden in de duurste wijk van Jakarta,
op een paar hectaren land en was gebouwd als een frans kasteeltje,
het was heel groot en er hingen en stonden honderden schilderijen,
een speciale vleugel was voor Han bestemd.
Zijn ze niet ingelijst vroeg Didier,
nee zei Han,
veel te duur...
die Han...
Maar ingelijst verkoopt het veel beter,
ik zal er eentje voor je in laten lijsten,
dan zullen we eens zien,
de volgende dag was er een verkocht,
de ingelijste..
Wat moesten we weer lachen om die gierigaard.
   

   
We hadden Didier verteld dat we een ijzerfabriek hadden,
zijn baas ook zei hij,
ik zal je met hem in contact brengen.
De volgende dag liep de man zijn galerie binnen
en stelde zich lachend voor.
Didier zei, dat ie aardige hollanders ontmoet had
en ik wilde ik wel eens zien, want dat kan haast niet...
Hij liep ons voor, over het grote prachtige terrein naar zijn huis
en stelde ons voor aan zijn vrouw een nederlandse uit Hendrik Ido Ambacht.
Het was een enorme provencaalse boerderij met een centraal aircosysteem alle deuren stonden gewoon open...
ik vroeg of hij mij kon helpen met info over machines en zo
voor mijn ijzerfabriekje,
ik maak onderdelen voor kernreactors en zo,zei hij.....

Didier bezocht ons later vaak in Bali.
Carin was in die tijd aan het schilderen.
je hebt talent zei hij,
ik koop er een voor honderd dollar,
wij lachen maar hij legde het geld serieus op tafel en vertrok.
Hij was ook een smulpaap,
wat wil je zei die dan als je Moeder een bourgondische is ,
zijn Vader was een corsicaan
en had een garage precies op het punt in een vallei
waar de autoís altijd slipten bij een regenbu,i
werk zat dus,
hij was een leuke vent...

Hij had de brochures gezien
van de partycentra die ik in Nederland gebouwd had
en kreeg langzaam
heel langzaam wat respect voor mij
En vroeg mijn hulp voor een nieuwe menukaart
Indonesich en Internationaal.
Hij ontwierp altijd prachtige kaarten.
Hij had zijn keuken verbouwd en zijn restaurant,
alles goed doordacht
en heel gezellig
en ik vertelde hem,
dat ie makkelijk zijn prijzen kon verhogen,
maar dan moest hij zijn kwaliteit ook verbeteren,
het eerste deed hij onmiddellijk,
het laatse is er nooit van gekomen.
We hadden ook altijd de grootste lol
om zijn klachtenbehandeling.
We durfden toch al niet veel te zeggen,
want hij werd altijd gelijk kwaad.

Carin kreeg hele vieze koffie,
ze riep Han,
die proefde even
en zei
niks mis mee..... We ontmoeten er ook een keer een vreemde snoeshaan,
Hannes heette die,
een kunstschilder uit holland,
die hier voor een half jaar neergestreken was,
die vreselijk verminkte vrouwen schilderde.
Han vond het maar niks
en vond het eerst een waardeloze vent
ze hadden vaak hele felle discussies,
die eindigden in een oeverloze zee van drank.
Zulke rotzooi kan iedereen maken zei hij dan fijntjes,
tot Hannes hem een keer zijn portfolio liet zien.
Ik heb me vergist,
die vent kan wel degelijk schilderen,
alleen zet ie al zijn frustraties op het doek...
Het verhaal over Hannes is een verhaal apart geworden..
 

Na de crisis van 1998, toen Suharto van zijn "troon "viel
en de Roepia ineens
van 2500 voor een dollar naar 15.000 schoot,
vroeg Han nog steeds 50 dollar voor zijn bungalows.
Hij beurde dus ineens ipv 125.000 roepies nu 750.000.
wij protesteerden,maar hij antwoordde rustig :
Het is voor hun even duur als altijd....
En hij spon er mooi garen bij....

Hij viel
en brak zijn been.
-Zijn botten waren bros geworden
van de kankercellen-
en zat zielig in zijn stoel
met zijn sarong om
en zijn gebit boven op de kast,
daar lag het altijd sínachts
maar nu ook overdag...
Een keer zat hij ook zonder gebit aan tafel,
waar is het, vroegen wij,
tíis kwijt, zei die
ik had het vergeten schoon te maken
en nou zijn de ratten er mee vandoor...
Maar ik kan gelukkig nog schilderen zei hij .
Hij viel
en brak zijn arm,
zijn linker,
maar ik kan gelukkig nog schilderen zei hij

   

   

Na de crisis van 1998, toen Suharto van zijn "troon "viel
en de Roepia ineens
van 2500 voor een dollar naar 15.000 schoot,
vroeg Han nog steeds 50 dollar voor zijn bungalows.
Hij beurde dus ineens ipv 125.000 roepies nu 750.000.
wij protesteerden,maar hij antwoordde rustig :
Het is voor hun even duur als altijd....
En hij spon er mooi garen bij....

Hij viel
en brak zijn been.
-Zijn botten waren bros geworden
van de kankercellen-
en zat zielig in zijn stoel

met zijn sarong om
en zijn gebit boven op de kast,
daar lag het altijd sínachts
maar nu ook overdag...
Een keer zat hij ook zonder gebit aan tafel,
waar is het, vroegen wij,
tíis kwijt, zei die
ik had het vergeten schoon te maken
en nou zijn de ratten er mee vandoor...
Maar ik kan gelukkig nog schilderen zei hij .
Hij viel
en brak zijn arm,
zijn linker,
maar ik kan gelukkig nog schilderen zei hij

   

   
Han werd Hindu,
en dat was een ontroerende cermonie.
Hij wilde op Hinduwijze gecremeerd worden.
Het was een aandoenlijke dag.
Nooit had hij aan ceremonies deelgenomen,
Siti gaat al vaak genoeg naar die onzin, zei hij altijd
en nu was hij het middelpunt
en bad vol overgave met hen mee.

Hij viel
en brak zijn arm,
de rechter
en kon nooit meer schilderen.
Wij waren in Nederland
en Han die belde op,
dat deed ie nooit
veel te duur
en zijn stem klonk dronken
en het was voor hem
tien uur in de morgen
dus dat kon haast niet
en toch klonk het dronken.
Wanneer kom je terug vroeg hij,
volgende week woensdag,
dan pas.....
We kwamen op Bali aan,
een vriend van hem en ons,
kwam naar ons toe.
Han ligt in het ziekenhuis,
laten we hem gaan bezoeken,
voor het te laat is
want hij is doodziek.
We kwamen aan zijn bed,
hij werd wakker
en keek ons aan,
hij greep mijn beide handen
in de zijne
en stierf.

Mocht gij uw plaats hier op aarde verlaten,
dat blijf bestaan wat in liefd is gedaan,
lag op zijn lippen bestorven.........

In Bali wordt je vanwege de hitte
al na vierentwintig uur begraven of gecremeerd.
De volgende morgen waren we vroeg bij hem thuis,
om hem onze laatste eer te bewijzen.
Het was er al een drukte van belang
we zagen de zo bekende buren hulp,
tientallen vrouwen en mannen in Baalse dracht
liepen van hot naar her.
en alles verliep in een snel tempo
Siti bood ons gelijk een pilsje aan
maar dat wezen we eerbiedig van de hand
Han lag op een bed in de bale,
naakt onder een laken.
Zijn geest was allang vertrokken
alleen zijn lichaam lag daar nog,
dacht ik ,
maar niet voot Balinese begrippen,
pas tijdens de crematie
kon de geest ontsnappen
en wederkeren in een andere gedaante.
Waarin,
dat hing er van af,
hoe hij zich gedragen had.
Er waren honderden mensen
en allemaal kregen we te eten
en te drinken,
allemaal,
de hele hete dag door.
Han werd gewassen.
Alles werd gewassen,
alles
en dat ging heel hardhandig
iedereen moest meewassen
ook de kinderen

   
en ook de kleinkinderen
ze solden met het lichaam,
vond ik
en iedereen raakte het aan,
iedereen,
alleen de blanken niet,
die schaamden zich ervoor,
Om een uur of drie gingen we met zijn allen op weg
naar de crematieplaats,
waar Han begraven zou worden,
in afwachting van de grote crematie in augustus,
een massale crematie met vijfenzeventig overledenen.
Allemaal lopend achter Han aan,
die lag opgebaard op een raam van bambu,
dat werd gedragen door de mannen van de banjar,
de dorpsgemeenschap.
We waren met honderden
en wij hadden veel verdriet.
Op de begraafplaats werd een gat gegraven
en Han werd eringelegd
ze staken een slangetje in zijn mond
en legden zijn penselen en zijn verf
en zijn laatste onafgemaakte doek,
in zijn armen.
Toen zand erover.
Er er werd een trechtertje op het slangetje gezet
en alleen dat trechterje was nog te zien,
de rest was met aarde bedekt.
We stonden allemaal in een grote kring eromheen
en toen gaf Siti ons allemaal een sigaret
en stak er een bij Han in de grond
en stak die aan
en we moesten allemaal roken
en we rookten allemaal
ook degenen
die nog nooit gerookt hadden.
Ze nam een whiskeyfles
en goot de wiskey in het trechtertje
en ze gaf de fles toen door
en we moesten allemaal een slok nemen
en we dronken allemaal
ook degenen
die nog nooit gedronken hadden,
met Han samen,
met natte gezichten
van de tranen en de wiskey,
allemaal.
En toen gingen we naar huis
en toen zei een vriend,
laten wij nu doen,
wat Han ook gedaan zou hebben
en we namen bier en wijn
en vertelden elkaar
alle mooie verhalen over Han
en het werd weer zo gezellig als vanouds
zoals hij gewild zou hebben....

Tot de crematie toe
ging Siti elke dag naar het graf ,
elke dag,
met de wiskey en de sigaretten
en dan goot ze een glaasje door de trechter
en nam er zelf ook eentje
en drukte een sigaret in het zand
en stak hem aan
en nam er zelf ook een
en dan rookten en dronken ze samen,
elke dag,
wel honderd dagen lang.
Han was nooit alleen....

Tien Julie van het jaar tweeduizend was de crematie ,
een crematie massaal.

   
Dat wordt op Bali steeds vaker gedaan,
om de kosten een beetje te beperken,
want een crematie kost scheppen geld.
Op de creamtieplaats waren vijfenzeventig bale baleís gebouwd,
van bamboe
en die lagen volgestapeld
met alle geschenken
die de overledene mee zou krijgen
op zijn vlucht naar het hiernamaals
en overal in het dorp werden stieren gebouwd
tot vaak diep in de nacht
van bamboe en van stof
en prachtig beschilderd ,
op een grote baar van bamboe
om later aangestoken te worden,
met de overblijfselen van de overledenen
als ingewanden in zijn buik.

En toen werden de overblijfselen opgegraven
door zijn kinderen en zijn kleinkinderen
ze hadden de grootste lol
als ze een bot vonden
staken ze het triomfantelijk omhoog,
soms was nog niet alles verteerd,
gaf niks,
het was van eigen bloed.
Ze deden het in een zak
en namen het mee naar huis
en stopten het in hun stier
en de volgende dag kwamen ze eraan,
uit alle hoeken van het dorp,

kwamen ze eraan,
overal vandaan
en droegen de baar met wel vijftig man
en op de hoeken van de straa,t
draaiden ze een rondje,
om de geesten een loer te draaien
en toen kwamen ze eraan met zijn allenop de crematieplaats,
de een na de ander,
drijfnat van het zweet en het vele water
waar ze onderweg mee natgespoten waren,
om het vol te kunnen houden
in de hitte.
Daar stonden wij met tranen in de ogen
Ze waren er allemaal,
uit de hele wereld.
Van de Dollard tot het Zwin
en van Sabah tot Merauke,
allemaal,
al zijn vrienden .
En toen werden de stieren gevuld
met alle geschenken
die de overledene meekreeg
op zijn vlucht naar het hiernamaals
en toen staken ze alles in brand
en het brandde als een tierelier,
uren lang
en we zagen Han gaan
op zijn vlucht naar het hiernamaals,
daar wachtend op zijn terugkeer,
naar zijn zo geliefde Bali .
 

   

   

   

 

     Previous
Zijn Schilderijen

Previous • Bali Impressions • Erik • Cook Book • kook boek • Bali's historie • Bali History • Han Snel • Nasi • Dutch former Colonies • Camp Book Japanese invasion • Kamp Boek Japanse Bezetting • Christiaan • Indische Hotels • De Ubudse beesteboel • Youtube • Aad van Leeuwen Painter • Elke Versteegh Painter